Khoảng cách giữa nhận thức và thực tế
Khoảng cách
giữa nhận thức và thực tế
Chuyện người nông dân và dấu chân trong ruộng
Có một người nông dân nọ sáng sớm ra thăm ruộng. Ông phát
hiện nhiều dấu chân lạ in trên bờ đất mới đắp. Thấy vậy, ông vô cùng tức giận
và bắt đầu suy đoán. Ông nghĩ: Dấu chân lớn thế này chắc là của tên trộm trâu.
Tên ấy đi vòng quanh ruộng hẳn là đang khảo sát để chuẩn bị ăn cắp. Chắc chắn
hắn đã đến đây nhiều lần. Có khi cả làng đang bị một băng trộm theo dõi. Càng
suy nghĩ, ông càng lo lắng. Chỉ trong một buổi sáng, trong đầu ông đã dựng lên
cả một câu chuyện đầy nguy hiểm.
Người con trai nghe cha kể liền bảo: «Cha đừng nóng. Để con đi xem lại đã.» Anh thanh niên ra ruộng, đi
dọc bờ đất, rồi quan sát kỹ dấu chân. Một lúc sau anh bật cười:
– «Cha ơi, đây không
phải dấu chân kẻ trộm.»
– «Thế là của ai?»
– «Chính là dấu chân
của ông thợ đào mương hôm qua. Lúc chiều muộn ông ấy quay lại để lấy cái cuốc
bỏ quên mà có thể vì trời tối ông chưa tìm thấy. Con vừa thấy chiếc cuốc còn
cắm ở cuối ruộng đây.»
Người cha đứng lặng một lúc rồi cũng bật cười theo. Ông
nhận ra rằng mình đã mất cả buổi sáng để sợ hãi một điều chưa từng xảy ra.
Thoạt nhìn, câu chuyện ấy chẳng có gì đặc biệt. Nhưng nếu
suy nghĩ sâu hơn, ta sẽ nhận ra đây chính là tấn bi kịch muôn thuở của nhận
thức con người. Trước sự kiện vốn chỉ có một là những dấu chân trên ruộng,
nhưng dẫn đến hai nhận định hay kết luận khác nhau: xem ra nhận định của người
con đơn sơ hơn, vì có lẽ gần với thực tế hơn. Nhưng hai nhận định ấy chỉ là
nhận thức, còn thực tế có đúng như vậy không lại là chuyện khác. Nhận định mà
đúng với thực tại thì ta gọi nó là sự thật. Tuy nhiên, nhận định thế nào, có
đúng với thực tế hay không, thì nó vẫn ảnh hưởng rất mạnh tới quyết định hay
thái độ của con người.
Con người không chỉ sống bằng thực tại mà còn sống bằng
cách mình hiểu hay diễn giải thực tại, tức định thức thực tại (formalisation of
the truth). . Và rất nhiều khi, điều khiến chúng ta đau khổ, chia rẽ hoặc sai
lầm không phải là bản thân sự kiện, mà là câu chuyện ta dựng nên từ sự kiện ấy.
Dữ kiện và diễn giải
Điều người nông dân thực sự biết chỉ là: «Có những dấu chân trên bờ ruộng.» Đó là
dữ kiện. Còn «kẻ trộm đang rình rập»,
«âm mưu sắp xảy ra», «tai họa sắp đến» chỉ là diễn giải.
Trong đời sống thường ngày, chúng ta liên tục lẫn lộn hai
điều ấy. Ta thấy một người không chào mình và kết luận người ấy ghét mình. Ta
nghe một tin đồn và cho rằng mình đã biết sự thật. Ta đọc một bản tin rồi tự
tin đưa ra nhận định về một cá nhân hay một biến cố mà mình thực chất chỉ biết
rất ít.
Khoảng cách giữa dữ kiện và diễn giải thường rất nhỏ. Nhưng
trong nhiều trường hợp, khoảng cách giữa diễn giải và sự thật lại rất lớn. Đó
chính là vấn đề trung tâm của nhận thức luận: làm sao phân biệt điều ta thật sự
biết với điều ta chỉ tưởng rằng mình biết?
Socrates và sự khôn ngoan của người biết mình không biết
Người đầu tiên đặt vấn đề này một cách sâu sắc trong triết
học Tây phương là Socrates. Câu nói nổi tiếng của ông: «Tôi chỉ biết một điều là tôi không biết gì cả.» Đây không phải là
lời thú nhận ngu dốt, mà là đỉnh cao của sự khôn ngoan.
Người ngu tưởng mình biết. Người khôn biết rằng mình chưa
biết. Chính vì ý thức được giới hạn của nhận thức mà Socrates luôn đặt câu hỏi
thay vì vội vàng kết luận. Đối với ông, kẻ nguy hiểm nhất không phải là người
thiếu kiến thức mà là người bị giam cầm trong ảo tưởng rằng mình đã nắm chân
lý.
Hai ngàn năm trôi qua nhưng căn bệnh ấy vẫn không thay đổi.
Nhiều người không sai vì thiếu hiểu biết. Họ sai vì quá tin vào những điều mình
biết.
Đức Phật và thế giới của vọng tưởng
Nếu Socrates giúp chúng ta khám phá giới hạn của lý trí thì
Đức Phật giúp chúng ta khám phá giới hạn của tâm thức. Theo Phật giáo, một
trong những nguyên nhân căn bản của khổ đau là vọng tưởng. Vọng tưởng không chỉ là tưởng tượng hão huyền. Nó là
khuynh hướng liên tục áp đặt lên thực tại những ý nghĩa do tâm trí tạo ra.
Ta không thấy sự vật như chúng là. Ta thấy sự vật qua lăng
kính của sợ hãi, của ham muốn, ký ức, thành kiến và dục vọng của mình. Vì thế,
điều con người thường tiếp xúc không phải là thực tại mà là phiên bản của thực
tại do chính bản ngã tạo nên.
Trong Kinh Kalama, Đức Phật dạy: «Đừng vội tin chỉ vì điều ấy được truyền tụng. Đừng vội tin chỉ vì đó là
truyền thống. Đừng vội tin chỉ vì đó là điều được ghi trong kinh điển. Đừng vội
tin chỉ vì một vị đạo sư nói như thế.» Đó là một trong những tuyên ngôn
mạnh mẽ nhất về tự do nhận thức. Đức Phật không mời gọi con người từ bỏ lý trí,
mà ngược lại, mời gọi họ thanh luyện lý trí khỏi thành kiến và mê lầm.
Mục tiêu của sự tu tập là đạt tới trạng thái mà Phật giáo
gọi là như thật tri kiến (yathābhūta
ñāṇadassana - Knowledge and vision of things as they really are), nghĩa là
thấy sự vật như chúng thật là. Không thêm. Không bớt. Không phóng chiếu. Không
diễn dịch theo cái tôi.
Gióp và bi kịch của thần học sai lầm
Nếu triết học và Phật giáo cảnh báo chúng ta về những sai
lầm của nhận thức, thì Kinh Thánh cũng nhấn mạnh điều ấy bằng một ngôn ngữ
khác.
Trong Sách Gióp, những người bạn của ông Gióp đã xây dựng
một lập luận thần học rất mạch lạc: Thiên Chúa là Đấng công minh. Người công
chính được chúc phúc. Kẻ tội lỗi phải bị trừng phạt. Gióp đang đau khổ. Vậy
chắc chắn Gióp có tội.
Mọi thứ đều hợp luận lý. Nhưng mọi thứ đều sai. Họ có thần
học nhưng không có sự thật. Họ có công thức nhưng không có trí tuệ. Họ có lý
luận nhưng không có khả năng lắng nghe thực tại.
Vì thế, cuối sách Gióp, chính Thiên Chúa đã phán với họ: «Các ngươi đã không nói về Ta điều ngay thẳng
như tôi tớ Ta là Gióp» (G 42,7).
Bi kịch của họ không phải là vô thần. Bi kịch của họ là
dùng một ý niệm về Thiên Chúa để thay thế chính Thiên Chúa.
Chúa Giêsu và sự thật giải phóng
Tinh thần ấy tiếp tục được thể hiện trong Tin Mừng. Nhiều
người đương thời của Chúa Giêsu nhìn thấy những việc Ngài làm nhưng lại diễn
giải theo định kiến có sẵn của họ.
Thấy Ngài chữa bệnh ngày sabát, họ kết luận Ngài phạm luật.
Thấy Ngài giao tiếp với người tội lỗi, họ kết luận Ngài không thể đến từ Thiên
Chúa. Thấy Ngài bị đóng đinh, họ kết luận Ngài đã thất bại. Nhưng tất cả những
kết luận ấy đều phát xuất từ những lăng kính méo mó mà họ nghĩ là rất hợp lý.
Chính vì thế, Chúa Giêsu đã nói: «Sự thật sẽ giải phóng anh em» (Ga 8:32). Lời ấy hàm ý rằng con
người đang sống trong những ràng buộc của vô số ảo tưởng và định kiến. Chỉ khi
bước vào sự thật, con người mới được giải thoát.
Khiêm tốn: điều kiện của chân lý
Điều kỳ diệu là Socrates, Đức Phật,
Gióp, Thánh Augustinô và Chúa Giêsu dường như gặp nhau ở một điểm. Đó là sự
khiêm tốn.
Không có khiêm tốn thì không thể có
triết học. Không có khiêm tốn thì không thể có đức tin trưởng thành. Không có
khiêm tốn thì cũng không thể có sự giác ngộ.
Thánh Augustinô từng nói: «Nếu anh hiểu được Thiên Chúa thì điều anh
hiểu không còn là Thiên Chúa nữa» («Si comprehendis, non est Deus»
trong Sermo 52§16 [Bài giảng 52 số 16] của Augustine of Hippo.). Quan
điểm của ngài có thể nói trùng với quan điểm của Lão Tử: «Đạo khả đạo, phi
Thường Đạo; Danh khả danh, phi Thường Danh» và với Thánh Thomas Aquinas: «Về
Thiên Chúa, chúng ta không thể biết Ngài là gì, nhưng (chỉ có thể biết) Ngài
không phải là gì…» («Quia de Deo scire non possumus quid sit, sed quid
non sit…» [Summa Theologiae, Prima Pars, Quaestio 3, Prooemium của Thomas
Aquinas]). Câu nói ấy không muốn phủ nhận thần học. Ngài chỉ muốn nhắc rằng
Thiên Chúa luôn lớn hơn mọi khái niệm của con người.
Trong cùng một tinh thần ấy, các thiền
sư Đông phương thường nhắc: «Ngón tay chỉ
mặt trăng không phải là mặt trăng.» Khái niệm không phải là thực tại. Học
thuyết không phải là chân lý. Ngôn từ về Thiên Chúa không phải là «thực tại
mà Thiên Chúa là» (what is in reality).
Con đường của người tìm kiếm chân lý
Người trưởng thành về trí thức và tâm linh không phải là
người có nhiều câu trả lời nhất. Đó là người biết đặt những câu hỏi đúng. Họ
không vội kết luận. Không dễ phán xét. Không hấp tấp gán ý nghĩa cho các sự
kiện. Họ luôn để ngỏ khả năng mình có thể sai.
Họ biết phân biệt: Điều tôi thấy. Điều tôi suy đoán. Điều
tôi biết chắc. Họ không đồng hóa thực tại hay chân lý với ý kiến cá nhân. Không
đồng hóa Thiên Chúa với quan niệm của mình về Thiên Chúa. Không đồng hóa thực
tại với những câu chuyện mình dựng nên từ thực tại.
Kết luận
Có lẽ toàn bộ hành trình của triết học, đức tin và đời sống
tâm linh đều có thể tóm lại trong một lời nhắc rất đơn sơ qua câu chuyện người
nông dân và dấu chân trong ruộng: Đừng
nhầm dấu chân với câu chuyện mà bạn dựng nên từ dấu chân ấy.
Từ Socrates đến Đức Phật, từ ông Gióp đến Chúa Giêsu, các
bậc minh triết của nhân loại đều gặp nhau ở một điểm: chân lý chỉ mở lòng cho
những ai biết lắng nghe thực tại với một tâm hồn khiêm tốn. Đức Giêsu cũng xác
định: «Phúc cho ai có tâm hồn trong sạch, vì họ sẽ được nhìn thấy Thiên Chúa»
(Mt 5:8).
Bởi sau cùng, điều đưa con người đến gần chân lý nhất không
phải là sự sắc bén của trí tuệ, của trí thông minh, cũng không phải sự đồ sộ
của tri thức, mà là khả năng buông bỏ cái tôi để cho thực tại nói lên «điều
nó là» (what it is), và để cho Thiên Chúa nói lên điều Ngài muốn nói.
Khi ấy, ta không còn nhìn thế giới bằng những định kiến của
mình nữa, nhưng bắt đầu nhìn thế giới bằng ánh sáng của chân lý.
Nguyễn Chính Kết

Nhận xét
Đăng nhận xét