Khoảng cách giữa nhận thức và thực tế

 

Khoảng cách
giữa nhận thức và thực tế

 


Chuyện người nông dân và dấu chân trong ruộng

Có một người nông dân nọ sáng sớm ra thăm ruộng. Ông phát hiện nhiều dấu chân lạ in trên bờ đất mới đắp. Thấy vậy, ông vô cùng tức giận và bắt đầu suy đoán. Ông nghĩ: Dấu chân lớn thế này chắc là của tên trộm trâu. Tên ấy đi vòng quanh ruộng hẳn là đang khảo sát để chuẩn bị ăn cắp. Chắc chắn hắn đã đến đây nhiều lần. Có khi cả làng đang bị một băng trộm theo dõi. Càng suy nghĩ, ông càng lo lắng. Chỉ trong một buổi sáng, trong đầu ông đã dựng lên cả một câu chuyện đầy nguy hiểm.

Người con trai nghe cha kể liền bảo: «Cha đừng nóng. Để con đi xem lại đã.» Anh thanh niên ra ruộng, đi dọc bờ đất, rồi quan sát kỹ dấu chân. Một lúc sau anh bật cười:

– «Cha ơi, đây không phải dấu chân kẻ trộm.»

– «Thế là của ai?»

– «Chính là dấu chân của ông thợ đào mương hôm qua. Lúc chiều muộn ông ấy quay lại để lấy cái cuốc bỏ quên mà có thể vì trời tối ông chưa tìm thấy. Con vừa thấy chiếc cuốc còn cắm ở cuối ruộng đây.»

Người cha đứng lặng một lúc rồi cũng bật cười theo. Ông nhận ra rằng mình đã mất cả buổi sáng để sợ hãi một điều chưa từng xảy ra.

Thoạt nhìn, câu chuyện ấy chẳng có gì đặc biệt. Nhưng nếu suy nghĩ sâu hơn, ta sẽ nhận ra đây chính là tấn bi kịch muôn thuở của nhận thức con người. Trước sự kiện vốn chỉ có một là những dấu chân trên ruộng, nhưng dẫn đến hai nhận định hay kết luận khác nhau: xem ra nhận định của người con đơn sơ hơn, vì có lẽ gần với thực tế hơn. Nhưng hai nhận định ấy chỉ là nhận thức, còn thực tế có đúng như vậy không lại là chuyện khác. Nhận định mà đúng với thực tại thì ta gọi nó là sự thật. Tuy nhiên, nhận định thế nào, có đúng với thực tế hay không, thì nó vẫn ảnh hưởng rất mạnh tới quyết định hay thái độ của con người.

Con người không chỉ sống bằng thực tại mà còn sống bằng cách mình hiểu hay diễn giải thực tại, tức định thức thực tại (formalisation of the truth). . Và rất nhiều khi, điều khiến chúng ta đau khổ, chia rẽ hoặc sai lầm không phải là bản thân sự kiện, mà là câu chuyện ta dựng nên từ sự kiện ấy.

 

Dữ kiện và diễn giải

Điều người nông dân thực sự biết chỉ là: «Có những dấu chân trên bờ ruộng.» Đó là dữ kiện. Còn «kẻ trộm đang rình rập», «âm mưu sắp xảy ra», «tai họa sắp đến» chỉ là diễn giải.

Trong đời sống thường ngày, chúng ta liên tục lẫn lộn hai điều ấy. Ta thấy một người không chào mình và kết luận người ấy ghét mình. Ta nghe một tin đồn và cho rằng mình đã biết sự thật. Ta đọc một bản tin rồi tự tin đưa ra nhận định về một cá nhân hay một biến cố mà mình thực chất chỉ biết rất ít.

Khoảng cách giữa dữ kiện và diễn giải thường rất nhỏ. Nhưng trong nhiều trường hợp, khoảng cách giữa diễn giải và sự thật lại rất lớn. Đó chính là vấn đề trung tâm của nhận thức luận: làm sao phân biệt điều ta thật sự biết với điều ta chỉ tưởng rằng mình biết?

 

Socrates và sự khôn ngoan của người biết mình không biết

Người đầu tiên đặt vấn đề này một cách sâu sắc trong triết học Tây phương là Socrates. Câu nói nổi tiếng của ông: «Tôi chỉ biết một điều là tôi không biết gì cả.» Đây không phải là lời thú nhận ngu dốt, mà là đỉnh cao của sự khôn ngoan.

Người ngu tưởng mình biết. Người khôn biết rằng mình chưa biết. Chính vì ý thức được giới hạn của nhận thức mà Socrates luôn đặt câu hỏi thay vì vội vàng kết luận. Đối với ông, kẻ nguy hiểm nhất không phải là người thiếu kiến thức mà là người bị giam cầm trong ảo tưởng rằng mình đã nắm chân lý.

Hai ngàn năm trôi qua nhưng căn bệnh ấy vẫn không thay đổi. Nhiều người không sai vì thiếu hiểu biết. Họ sai vì quá tin vào những điều mình biết.

 

Đức Phật và thế giới của vọng tưởng

Nếu Socrates giúp chúng ta khám phá giới hạn của lý trí thì Đức Phật giúp chúng ta khám phá giới hạn của tâm thức. Theo Phật giáo, một trong những nguyên nhân căn bản của khổ đau là vọng tưởng. Vọng tưởng không chỉ là tưởng tượng hão huyền. Nó là khuynh hướng liên tục áp đặt lên thực tại những ý nghĩa do tâm trí tạo ra.

Ta không thấy sự vật như chúng là. Ta thấy sự vật qua lăng kính của sợ hãi, của ham muốn, ký ức, thành kiến và dục vọng của mình. Vì thế, điều con người thường tiếp xúc không phải là thực tại mà là phiên bản của thực tại do chính bản ngã tạo nên.

Trong Kinh Kalama, Đức Phật dạy: «Đừng vội tin chỉ vì điều ấy được truyền tụng. Đừng vội tin chỉ vì đó là truyền thống. Đừng vội tin chỉ vì đó là điều được ghi trong kinh điển. Đừng vội tin chỉ vì một vị đạo sư nói như thế.» Đó là một trong những tuyên ngôn mạnh mẽ nhất về tự do nhận thức. Đức Phật không mời gọi con người từ bỏ lý trí, mà ngược lại, mời gọi họ thanh luyện lý trí khỏi thành kiến và mê lầm.

Mục tiêu của sự tu tập là đạt tới trạng thái mà Phật giáo gọi là như thật tri kiến (yathābhūta ñāṇadassana - Knowledge and vision of things as they really are), nghĩa là thấy sự vật như chúng thật là. Không thêm. Không bớt. Không phóng chiếu. Không diễn dịch theo cái tôi.

 

Gióp và bi kịch của thần học sai lầm

Nếu triết học và Phật giáo cảnh báo chúng ta về những sai lầm của nhận thức, thì Kinh Thánh cũng nhấn mạnh điều ấy bằng một ngôn ngữ khác.

Trong Sách Gióp, những người bạn của ông Gióp đã xây dựng một lập luận thần học rất mạch lạc: Thiên Chúa là Đấng công minh. Người công chính được chúc phúc. Kẻ tội lỗi phải bị trừng phạt. Gióp đang đau khổ. Vậy chắc chắn Gióp có tội.

Mọi thứ đều hợp luận lý. Nhưng mọi thứ đều sai. Họ có thần học nhưng không có sự thật. Họ có công thức nhưng không có trí tuệ. Họ có lý luận nhưng không có khả năng lắng nghe thực tại.

Vì thế, cuối sách Gióp, chính Thiên Chúa đã phán với họ: «Các ngươi đã không nói về Ta điều ngay thẳng như tôi tớ Ta là Gióp» (G 42,7).

Bi kịch của họ không phải là vô thần. Bi kịch của họ là dùng một ý niệm về Thiên Chúa để thay thế chính Thiên Chúa.

 

Chúa Giêsu và sự thật giải phóng

Tinh thần ấy tiếp tục được thể hiện trong Tin Mừng. Nhiều người đương thời của Chúa Giêsu nhìn thấy những việc Ngài làm nhưng lại diễn giải theo định kiến có sẵn của họ.

Thấy Ngài chữa bệnh ngày sabát, họ kết luận Ngài phạm luật. Thấy Ngài giao tiếp với người tội lỗi, họ kết luận Ngài không thể đến từ Thiên Chúa. Thấy Ngài bị đóng đinh, họ kết luận Ngài đã thất bại. Nhưng tất cả những kết luận ấy đều phát xuất từ những lăng kính méo mó mà họ nghĩ là rất hợp lý.

Chính vì thế, Chúa Giêsu đã nói: «Sự thật sẽ giải phóng anh em» (Ga 8:32). Lời ấy hàm ý rằng con người đang sống trong những ràng buộc của vô số ảo tưởng và định kiến. Chỉ khi bước vào sự thật, con người mới được giải thoát.

 

Khiêm tốn: điều kiện của chân lý

Điều kỳ diệu là Socrates, Đức Phật, Gióp, Thánh Augustinô và Chúa Giêsu dường như gặp nhau ở một điểm. Đó là sự khiêm tốn.

Không có khiêm tốn thì không thể có triết học. Không có khiêm tốn thì không thể có đức tin trưởng thành. Không có khiêm tốn thì cũng không thể có sự giác ngộ.

Thánh Augustinô từng nói: «Nếu anh hiểu được Thiên Chúa thì điều anh hiểu không còn là Thiên Chúa nữa» («Si comprehendis, non est Deus» trong Sermo 52§16 [Bài giảng 52 số 16] của Augustine of Hippo.). Quan điểm của ngài có thể nói trùng với quan điểm của Lão Tử: «Đạo khả đạo, phi Thường Đạo; Danh khả danh, phi Thường Danh» và với Thánh Thomas Aquinas: «Về Thiên Chúa, chúng ta không thể biết Ngài là gì, nhưng (chỉ có thể biết) Ngài không phải là gì…» («Quia de Deo scire non possumus quid sit, sed quid non sit…» [Summa Theologiae, Prima Pars, Quaestio 3, Prooemium của Thomas Aquinas]). Câu nói ấy không muốn phủ nhận thần học. Ngài chỉ muốn nhắc rằng Thiên Chúa luôn lớn hơn mọi khái niệm của con người.

Trong cùng một tinh thần ấy, các thiền sư Đông phương thường nhắc: «Ngón tay chỉ mặt trăng không phải là mặt trăng.» Khái niệm không phải là thực tại. Học thuyết không phải là chân lý. Ngôn từ về Thiên Chúa không phải là «thực tại mà Thiên Chúa là» (what is in reality).

 

Con đường của người tìm kiếm chân lý

Người trưởng thành về trí thức và tâm linh không phải là người có nhiều câu trả lời nhất. Đó là người biết đặt những câu hỏi đúng. Họ không vội kết luận. Không dễ phán xét. Không hấp tấp gán ý nghĩa cho các sự kiện. Họ luôn để ngỏ khả năng mình có thể sai.

Họ biết phân biệt: Điều tôi thấy. Điều tôi suy đoán. Điều tôi biết chắc. Họ không đồng hóa thực tại hay chân lý với ý kiến cá nhân. Không đồng hóa Thiên Chúa với quan niệm của mình về Thiên Chúa. Không đồng hóa thực tại với những câu chuyện mình dựng nên từ thực tại.

 

Kết luận

Có lẽ toàn bộ hành trình của triết học, đức tin và đời sống tâm linh đều có thể tóm lại trong một lời nhắc rất đơn sơ qua câu chuyện người nông dân và dấu chân trong ruộng: Đừng nhầm dấu chân với câu chuyện mà bạn dựng nên từ dấu chân ấy.

Từ Socrates đến Đức Phật, từ ông Gióp đến Chúa Giêsu, các bậc minh triết của nhân loại đều gặp nhau ở một điểm: chân lý chỉ mở lòng cho những ai biết lắng nghe thực tại với một tâm hồn khiêm tốn. Đức Giêsu cũng xác định: «Phúc cho ai có tâm hồn trong sạch, vì họ sẽ được nhìn thấy Thiên Chúa» (Mt 5:8).

Bởi sau cùng, điều đưa con người đến gần chân lý nhất không phải là sự sắc bén của trí tuệ, của trí thông minh, cũng không phải sự đồ sộ của tri thức, mà là khả năng buông bỏ cái tôi để cho thực tại nói lên «điều nó là» (what it is), và để cho Thiên Chúa nói lên điều Ngài muốn nói.

Khi ấy, ta không còn nhìn thế giới bằng những định kiến của mình nữa, nhưng bắt đầu nhìn thế giới bằng ánh sáng của chân lý.

Nguyễn Chính Kết


Nhận xét

Bài đăng phổ biến từ blog này

Sống đơn giản không phải là sống tầm thường

Thánh thiện và tội lỗi hệ tại: «ta yêu điều gì nhất?»

Trở về với Chúa sau một ngày sống