Giữa cái danh và đời người
Giữa cái danh và đời
người
Đối thoại về chí lớn, biết đủ và tự do
Chiều xuống chậm trên khu vườn. Hai người bạn già ngồi đối diện nhau bên
một ấm trà. Họ quen nhau từ thời còn trẻ, nghĩa là từ cái tuổi mà người ta thường
tưởng cuộc đời ở phía trước là một con đường rất dài, và những gì đáng kể nhất đều
còn chưa xảy ra.
Bây giờ cả hai đều đã ngoài sáu mươi. Ở tuổi ấy, người ta bắt đầu hiểu một
điều mà tuổi hai mươi rất khó hiểu: cuộc đời không chỉ được làm bằng những gì
ta đã đạt được. Nó còn được làm bằng những gì ta đã phải đánh đổi để đạt được
những điều ấy.
Một người tên Thành. Suốt gần
cả đời, ông tin vào tinh thần của Nguyễn Công Trứ:
«Đã mang tiếng ở trong trời đất,
Phải có danh gì với núi sông.»
«Chí làm trai Nam, Bắc, Đông, Tây,
Cho phỉ chí vẫy vùng trong bốn bể.»
Và:
«Trót sinh ra thời phải có chi chi,
Chẳng lẽ tiêu lưng ba vạn sáu?»
Đối với Thành, sống mà không
làm nên một điều gì đáng kể gần như là một sự phụ bạc đối với chính cuộc đời
mình.
Người kia tên An. An cũng không phải người an phận. Ông
từng làm việc, từng tranh đấu, từng có ước vọng. Nhưng qua năm tháng, ông ngày
càng tin rằng một trong những thành tựu khó khăn nhất của đời người không phải
là có được thật nhiều, mà là đến một lúc nào đó có thể bình thản nói: Thế
này đã đủ.
Hôm ấy, Thành bỗng hỏi: «Anh
không sợ, một ngày nào đó, nhìn lại cuộc đời và thấy mình đã sống quá nhỏ sao?»
An nhìn bạn: «Thế nào là sống nhỏ?»
Thành: «Có mặt trên đời tám mươi năm, ăn,
ngủ, làm việc, vui với gia đình, rồi chết. Không để lại cho đời một công trình, một tư
tưởng, một cái tên. Chẳng phải như vậy thì mình đã đi qua thế gian gần như không để
lại dấu vết sao?»
An hỏi: «Theo anh, một đời người chỉ có ý nghĩa nếu để lại dấu vết sao?»
Thành: «Ít nhất phải có một cái gì chứng
minh rằng mình đã không sống hoài.»
An im lặng một lúc rồi hỏi: «Chứng minh với ai?»
Thành khựng lại. Có những
câu hỏi khó không phải vì không có câu trả lời, mà bởi người nghe chưa từng nghĩ
rằng mình cần phải trả lời.
Con người làm việc lớn vì cuộc đời, hay vì sợ mình
nhỏ bé?
Thành nói: «Anh đừng biến chuyện đơn giản thành triết học. Con người phải có chí, như cổ nhân nói “Có chí thì nên”. Nếu không có những kẻ không bằng lòng với những gì mình đang có, thì làm gì có văn minh như hiện nay? Nếu ai cũng biết đủ, thì có lẽ nhân loại chắc vẫn còn ở trong hang đá.»
An gật đầu: «Tôi đồng ý.»
Thành: «Anh đồng ý sao?»
An: «Hoàn toàn đồng ý. Nếu “biết đủ” khiến
con người thôi học hỏi, thôi sáng tạo, thôi phụng sự, thôi muốn xã hội tốt hơn
thì đó không phải minh triết. Có khi chỉ là sự lười biếng khoác áo triết lý.»
Thành mỉm cười: «Vậy thì chúng ta đâu còn gì để tranh luận?»
An: «Còn chứ. Vì có người
dùng chữ “biết đủ” để che giấu sự yếu đuối, và cũng có người dùng hai chữ “chí lớn” để che giấu một nỗi sợ khác.»
Thành: «Sợ gì?»
An: «Sợ mình bị người đời đánh giá là tầm thường, là không quan trọng.»
Thành nhìn An.
An: «Có những người làm việc lớn vì việc ấy đáng làm. Nhưng cũng có người
phải làm một việc lớn vì nếu không làm, họ cảm thấy chính mình nhỏ bé. Hai người
ấy nhìn bên ngoài rất giống nhau. Cùng thức khuya. Cùng làm việc. Cùng chịu
gian khổ. Cùng muốn thành công. Nhưng sâu trong lòng, một người đang phụng sự
một giá trị. Còn người kia đang xây một tượng đài cho chính mình.»
Thành cười: «Anh nói như thể khát vọng thành công là một
chứng bệnh vậy!»
An: «Không. Khát vọng không phải bệnh.
Nhưng phải hỏi: Ta sử dụng khát vọng, hay khát vọng đang sử dụng ta? Một
ngọn lửa có thể nấu chín thức ăn. Nó cũng có thể thiêu rụi căn nhà. Điều đáng sợ
không phải là có lửa. Điều đáng sợ là đến một lúc nào đó, ta không còn biết
mình đang làm chủ sử dụng ngọn lửa hay đang để chính ngọn lửa thiêu đốt mình.»
Làm việc lớn và làm cho cái tôi lớn hơn
Thành nói: «Nhưng không thể phủ nhận rằng người làm nên
việc lớn xứng đáng được người đời nhớ đến chứ! phải không Anh?»
An: «Tôi không phủ nhận. Tôi chỉ tự hỏi:
nếu việc ấy thật sự lớn, tại sao ta còn cần tên mình phải lớn theo nó?»
Thành im lặng.
An tiếp: «Có một khác biệt rất nhỏ trong ngôn ngữ, nhưng lại rất lớn trong đời sống. Muốn làm một việc lớn và muốn mình trở thành một “người lớn” không phải là một. Một bác sĩ muốn tìm cách chữa một căn bệnh hiểm nghèo chỉ để cứu bệnh nhân có thể làm việc đến kiệt sức. Một bác sĩ khác cũng làm như vậy vì muốn tên mình xuất hiện trong lịch sử y học. Cả hai có thể cùng tạo ra một phát minh. Nhưng giả như cuối cùng, có một người khác nhận được vinh dự về phát minh ấy, thì ai sẽ là người tiếp tục vui vì bệnh nhân đã được cứu?»
Thành không đáp.
An: «Có lẽ đó là một phép thử. Nếu điều
ta mong muốn được thực hiện thành công bởi một người khác, mà ta vẫn vui như chính
mình hoàn thành nó, thì có lẽ thứ ta yêu thật sự là công việc. Còn nếu
thành tựu ấy chỉ có ý nghĩa khi nó gắn với tên ta, thì chắc chắn thứ ta yêu không phải
công việc. Mà là yêu chính ta trong ánh mắt của thiên hạ.»
Danh
vọng là một tấm gương kỳ lạ
Thành trầm ngâm: «Nhưng con người đâu thể sống ngoài ánh mắt
người khác.»
An: «Đúng vậy! Chúng ta đều cần được nhìn
nhận, cần được yêu thương, cần cảm thấy mình có giá trị. Tôi không muốn giả vờ
rằng con người có thể sống hoàn toàn không cần người khác. Nhưng danh vọng là một
tấm gương kỳ lạ. Ta đứng trước nó để tự xem mình là ai. Rồi càng nhìn, ta càng
quên rằng khuôn mặt trong gương chỉ là hình ảnh người khác nhìn thấy về ta,
chứ chưa chắc là con người thật của ta. Một ngày nào đó, nếu tấm gương vỡ, ta bỗng
hoảng hốt. Bởi ta đã nhìn mình trong mắt người khác quá lâu đến mức không còn
biết mình là ai khi không còn ai nhìn mình nữa.»
Thành hỏi: «Vậy theo anh, con người không nên lập danh à?»
An: «Tôi không nói thế. Tôi chỉ nghĩ cái
danh là một kết quả rất nguy hiểm kiến ta dễ biến nó thành mục đích. Nếu làm điều đáng
làm mà có danh, hãy nhận nó cách bình thản. Nếu làm điều đáng làm mà không có danh,
cũng nên bình thản. Bởi nếu giá trị của một hành động lệ thuộc vào việc nó có được
thiên hạ biết tới hay không, thì rốt cuộc người quyết định ý nghĩa cuộc đời ta lại
chính là thiên hạ. Mà một đời sống luôn phải chờ người khác xác nhận giá trị của
mình... có thật sự là một đời sống tự do không?»
Một
người vô danh có thật sự biến mất?
Thành nhìn ra phía vườn,
ngẫm nghĩ nói: «Tôi vẫn không chấp nhận được
một điều. Nếu sống rồi chết, vài thế hệ sau không còn ai biết tên mình, chẳng
phải gần như mình chưa từng tồn tại sao?»
An hỏi: «Anh biết tên tổ tiên của anh cách đây mười đời không?»
Thành lắc đầu.
An: «Vậy họ không tồn tại sao?»
Thành: «Dĩ nhiên có.»
An: «Họ không còn trong trí nhớ anh,
nhưng anh đang có mặt ở đây một phần cũng vì họ từng sống. Có thể một người đàn
ông cách đây ba trăm năm chăm chỉ nuôi một đứa trẻ. Đứa trẻ ấy lớn lên lại dạy
con mình cách sống tử tế. Sự tử tế ấy truyền qua vài thế hệ. Đến đời anh, anh
nhận được nó nhưng không còn biết nó khởi đầu từ đâu. Tên người ấy đã mất. Nhưng
ảnh hưởng của cuộc đời ông ta đâu có mất phải không?»
Thành nói: «Nhưng đó chỉ là một ảnh hưởng nhỏ.»
An mỉm cười: «Tại sao ta luôn tưởng cái lớn mới quan trọng? Một hạt giống rất nhỏ. Một
khu rừng rất lớn. Nếu chỉ nhìn kích thước, không ai nghĩ giữa chúng có quan hệ
nào. Có lẽ đời người cũng vậy. Có những nguyên nhân rất nhỏ sinh ra những hậu
quả rất lớn, chỉ vì thời gian đứng giữa chúng. Một lời cha nói với con có thể đi
theo đứa trẻ cả đời. Một sự xúc phạm cũng vậy. Một lòng tốt cũng vậy. Con người
thường muốn để lại tên mình. Nhưng có lẽ điều quan trọng hơn là để lại một
nguyên nhân tốt. Bởi cái tên rồi sẽ được quên. Nhưng nguyên nhân ấy có khi vẫn tiếp
tục sinh hoa kết trái sau khi người gieo nó đã biến mất từ lâu.»
Biết đủ không phải ngừng đi
Thành vẫn chưa chịu: «Nhưng tôi vẫn thấy chữ “biết đủ” nguy hiểm quá! Vừa
thấy đủ, con người sẽ thôi, không vươn lên nữa.»
An nói: «Anh đang hiểu chữ đủ như một dấu chấm hết. Tôi hiểu nó như một sự giải
thoát.»
Thành: «Khác nhau thế nào?»
An: «Tôi muốn không bao giờ biết đủ
trong việc học. Không biết đủ trong việc sửa mình. Không biết đủ trong việc làm
điều tốt nếu còn khả năng. Không biết đủ trong việc tìm kiếm sự thật. Nhưng tôi
muốn biết đủ trong nhu cầu phải hơn người khác. Biết đủ trong nhu cầu phải được
tán thưởng. Biết đủ trong nhu cầu chứng minh rằng mình quan trọng.»
Thành hỏi: «Nghĩa là anh vẫn chạy?»
An: «Không. Vẫn đi chứ không chạy. Tôi không chạy chỉ vì sợ chạy thua người đang chạy bên cạnh. Tôi đi chính vì trước mặt có một nơi đáng đến
và chứ không chạy vì sợ kẻ khác chạy vượt mình trên con đường dẫn đến nơi ấy. Hai tâm thức ấy đại diện cho hai loại người sống trong hai cảnh giới khác nhau. Một loại có phương hướng, còn loại kia
chỉ có đối thủ.»
Thành
công càng lớn, đôi khi tự do càng nhỏ
Thành chợt nói: «Dù sao người thành công vẫn có nhiều tự do hơn
người không thành công.»
An hỏi: «Có chắc vậy không?»
Thành: «Thì tiền bạc mới cho người ta lựa chọn.
Quyền lực mới cho người ta khả năng hành động. Danh tiếng mở ra cửa để ta bước vào.»
An: «Đúng. Tôi không phủ nhận điều đó.
Nhưng anh có để ý một nghịch lý không? Ban đầu ta muốn có tiền để được tự do. Sau
đó ta có nhiều tài sản đến mức phải dành rất nhiều thời gian để quản lý chúng. Ban
đầu ta muốn địa vị để có quyền làm những điều mình tin. Sau đó ta phải dành sức
lực giữ địa vị ấy. Ban đầu ta muốn danh tiếng vì nó giúp tiếng nói mình được
nghe. Sau đó ta phải cẩn thận từng lời chỉ vì sợ mất danh tiếng. Như vậy, có một
điểm nào đó rất khó nhận ra, chính phương tiện đem lại tự do lại bắt đầu biến
thành thứ tước mất tự do.»
Thành suy nghĩ.
An: «Thế nên câu hỏi quan trọng không
phải: Anh có bao nhiêu? Mà là: Những
gì anh có đang phục vụ anh, hay anh đang âm thầm phục vụ chúng? Một người
có thể sở hữu cả một cơ nghiệp mà vẫn tự do. Một người khác chỉ có một chút
danh tiếng đã trở thành tù nhân của nó. Nhà tù khó thoát nhất có khi là nhà tù
mà người tù tưởng đó chính là tham vọng hay ước muốn của ta.»
Cái
giá thứ hai của mọi thành tựu
An rót trà rồi chậm rãi nói: «Tôi nghĩ mỗi thành tựu đều có hai cái giá.»
Thành: «Hai cái giá à? giá nào vậy?»
An: «Một cái giá chúng ta biết trước
khi theo đuổi nó. Tiền bạc. Công sức. Mồ hôi. Những đêm mất ngủ. Nhưng còn một
cái giá khác ta chỉ nhìn thấy khi đã lớn tuổi.»
Thành: «Là gì?»
An: «Những điều ta đã không sống
trong lúc theo đuổi những thứ kia. Một người
có thể mất hai mươi năm xây dựng sự nghiệp. Hai mươi năm ấy không mất đi một
cách trừu tượng. Nó chính là những bữa cơm anh ta vắng mặt. Những lần con anh ta muốn
nói chuyện nhưng anh ta quá bận. Những buổi chiều cha mẹ còn khỏe mà anh ta nghĩ
tuần sau sẽ về thăm. Những người bạn dần không còn gọi nữa. Những mùa xuân đã đến
rồi đi. Đó là cái giá không ai ghi trên hóa đơn.»
Thành nói: «Nhưng làm việc lớn luôn luôn đòi hỏi phải hy sinh, anh ạ!»
An: «Đúng. Vấn đề không phải là có
hy sinh hay không. Vấn đề là đến cuối cùng, điều ta nhận được có thật sự xứng
đáng với điều ta đã đem trí lực ra để đổi hay không. Có những hy sinh khiến cuộc đời lớn lên.
Có những hy sinh chỉ khiến bảng thành tích dài thêm. Minh triết có lẽ nằm ở chỗ
phân biệt được hai điều ấy trước khi quá muộn.»
Bi
kịch của con người là luôn sống ở một thời điểm chưa tới
Hoàng hôn gần tắt. Một lúc lâu Thành
mới hỏi: «Nếu được sống lại từ tuổi hai mươi,
anh có sống giản dị như bây giờ không?»
An lắc đầu: «Không.»
Thành cười: «Cuối cùng thì anh cũng phải thú nhận.»
An: «Nếu sống lại, tôi sẽ tham vọng hơn.»
Thành ngạc nhiên.
An: «Tôi sẽ học nhiều hơn. Dám thử nhiều
hơn. Dám nhận việc khó hơn. Dám thất bại nhiều hơn. Nếu có một điều thật sự đáng
làm, tôi sẽ theo nó đến cùng.»
Thành: «Thế thì anh có khác tôi ở chỗ nào đâu?»
An nhìn bạn: «Tôi sẽ không để hạnh phúc nằm ở cuối con đường nữa. Tôi sẽ không nói: Đạt được việc này rồi tôi sẽ sống. Kiếm đủ số tiền kia rồi tôi sẽ thanh thản.
Có địa vị ấy rồi tôi sẽ dành thời gian
cho gia đình. Khi người đời
công nhận tôi, tôi sẽ hài lòng. Bởi tôi đã hiểu một điều.»
Thành: «Điều gì?»
An: «Cái mốc gọi là “đủ rồi” có một đặc
tính rất lạ. Ta càng đến gần, nó càng lùi xa. Có một triệu, ta nghĩ hai triệu sẽ
đủ. Có hai hay năm triệu thì càng tốt hơn. Đạt một chức vụ, ta liền nhìn thấy chức vụ
kế tiếp. Viết một cuốn sách, ta muốn cuốn thứ hai thành công hơn. Con người có
một tài năng phi thường trong việc biến điều từng là giấc mơ thành điều đương
nhiên, rồi lập tức sinh ra một giấc mơ khác. Vì thế, nếu ta đặt hạnh phúc
sau thành công tiếp theo, hạnh phúc sẽ mãi sống ở thì tương lai. Còn ta... ta
chỉ có thể sống trong hiện tại thôi.»
Thành nhìn An hồi lâu.
An nói tiếp: «Có lẽ bi kịch sâu xa nhất của con người không phải là chết. Mà là chưa từng thật sự sống ở nơi hay trong hoàn cảnh mình đang
sống, vì suốt đời tâm trí cứ trú ngụ tại một ngày chưa tới, những hoàn cảnh chưa hiện hữu.»
Bởi
đời hữu hạn nên đời mới có giá trị
Thành chậm rãi hỏi: «Nhưng nếu tất cả rồi đều qua, cuối cùng chẳng
phải mọi cố gắng đều trở thành vô nghĩa sao?»
An nhìn ra bóng tối phía ngoài hàng rào: «Tôi nghĩ ngược lại. Chính vì mọi thứ sẽ qua
nên chúng mới có giá trị. Nếu một buổi hoàng hôn kéo dài vĩnh viễn, có lẽ chẳng
ai đứng lại ngắm nó làm gì. Nếu một đóa hoa không bao giờ tàn, người ta có thể chẳng
còn cảm thấy mùa hoa nở là điều đặc biệt. Nếu cha mẹ cứ sống mãi, chưa chắc chúng
ta còn thấy một buổi chiều ngồi với cha mẹ là quý. Sự hữu hạn không phá hủy giá
trị. Nhiều khi chính sự hữu hạn lại tạo nên giá trị. Một bản nhạc không vô
nghĩa vì nó có nốt cuối. Một câu chuyện không vô nghĩa vì có trang cuối cùng. Một
đời người cũng không vô nghĩa vì nó phải kết thúc. Có lẽ chính bởi có trang cuối
nên những trang trước nó mới đáng được viết cẩn thận.»
Tự
do cuối cùng
Trời đã tối. Hai người vẫn chưa bật đèn.
Thành hỏi: «Vậy theo anh, tự do là gì?»
An suy nghĩ rất lâu: «Ngày trẻ tôi nghĩ tự do là muốn gì thì có thể
làm điều ấy. Sau này tôi thấy chưa đủ. Người có rất nhiều khả năng lựa chọn chưa
chắc đã tự do. Nếu ham muốn liên tục sai khiến anh ta, anh ta chỉ có một nhà tù
rộng hơn. Bây giờ tôi nghĩ... tự do có lẽ là có thể sở hữu mà không bị sở hữu ngược lại,
có thể thành công mà không cần thành công để biết mình là ai, có thể mất mà
không vì thế mà đánh mất chính mình.»
Thành cúi đầu.
An: «Có tiền mà không cần khoe tiền. Có
quyền mà không cần chứng minh mình có quyền. Có danh mà không sống nhờ danh. Có khả năng
thắng nhưng không cần lúc nào cũng phải thắng. Và một ngày nào đó, khi phải buông tất
cả, thì có thể buông mà không cảm thấy cả con người mình cũng tan theo những thứ ấy.
Tôi không biết có phải đó là tự do cao nhất không. Nhưng tôi nghĩ đó là một loại
tự do rất khó đạt.»
Có
lẽ tôi đã hiểu sai chữ «danh»
Rất lâu sau Thành mới nói: «Tôi vẫn thích Nguyễn Công Trứ.»
An: «Tôi cũng vậy.»
Thành: «Tôi vẫn tin người sống giữa trời đất
phải làm một cái gì.»
An: «Tôi cũng tin.»
Thành: «Tôi vẫn không muốn sống một đời tầm
thường.»
An: «Tôi cũng không muốn.»
Thành quay sang: «Thế thì rốt cuộc chúng ta khác nhau chỗ nào?»
An nói: «Có lẽ chỉ khác ở cách hiểu thế nào là tầm thường. Một người chẳng làm
nên sự nghiệp gì lớn vẫn có thể không tầm thường. Và một người đạt được sự nghiệp
rất lớn vẫn có thể sống một đời rất tầm thường, nếu tất cả những gì thúc đẩy
anh ta chỉ là tiền bạc, hơn thua và tiếng vỗ tay. Cái phi thường không nhất thiết
nằm ở kích thước của việc ta làm. Đôi khi nó nằm ở phẩm chất của lý
do thúc đẩy khiến ta làm việc ấy.»
Thành im lặng lúc lâu rồi nói: «Có lẽ tôi đã hiểu câu “phải có danh
gì với núi sông” theo nghĩa quá hẹp.»
An: «Có thể.»
Thành: «Tôi cứ nghĩ phải làm sao cho núi
sông nhớ tên mình.»
An khẽ nói: «Có lẽ chỉ cần sống sao cho sự hiện diện của mình không làm núi sông và
con người mình nghèo đi.»
Thành bật cười. Nhưng lần
này trong tiếng cười không còn ý tranh hơn thua.
Thắng
người khác là một loại chiến thắng. Không cần thắng nữa là một loại chiến thắng khác.
Một lát sau, Thành nói: «Tôi thua anh.»
An lắc đầu: «Nếu anh còn nghĩ phải có người thắng người thua, thì cuộc nói chuyện
này chưa đi tới đâu cả.»
Thành nhìn bạn. Rồi ông
phá lên cười: «Chính câu nói ấy mới làm tôi
chịu thua thật.»
Hai người lại im lặng.
Một lúc thật lâu, Thành nói, gần
như nói với chính mình: «Cả đời tôi cứ tưởng
mạnh là phải thắng. Thắng hoàn cảnh. Thắng đối thủ. Thắng chính mình. Thắng thời
gian bằng một cái tên để lại sau khi chết.»
An hỏi: «Bây giờ thì sao?»
Thành: «Bây giờ tôi nghĩ có lẽ còn một thứ
khó hơn chiến thắng.»
An: «Là gì?»
Thành: «Không còn cần chiến thắng để cảm
thấy mình có giá trị.»
An không nói gì, vì có những lời khi một
người tự nói được ra, người khác không cần giải thích thêm.
Thành cầm chén trà đã nguội
lên. Ông nói: «Tôi vẫn sẽ làm việc.»
An: «Anh cứ làm.»
Thành: «Tôi vẫn muốn làm một vài việc đáng
kể trước khi chết.»
An: «Hãy làm đi.»
Thành: «Tôi vẫn muốn để lại chút gì.»
An: «Thì cứ để lại.»
Thành: «Nhưng có lẽ tôi không còn cần buộc "cái mình để lại" phải mang tên mình nữa.»
An khẽ gật đầu.
Thành nhìn đôi bàn tay. Hai
bàn tay đã từng nắm lấy nhiều thứ mà thời trai trẻ ông tưởng rằng chỉ cần có được
chúng thì mình sẽ mãn nguyện. Hai bàn ta bây giờ đã yếu đi nhiều. Ông chợt hiểu một điều rất đơn giản:
Suốt đời, con người học cách nắm lấy. Nắm lấy cơ hội. Nắm lấy tài sản. Nắm
lấy địa vị. Nắm lấy tình yêu. Nắm lấy thành công. Nhưng hình như rất ít ai dạy
chúng ta một bài học khác cũng cần thiết không kém: học cách mở bàn tay ra.
Bởi có những thứ rất đáng giữ, nhưng chẳng có thứ gì có thể ta giữ được mãi. Một đời người
có lẽ trưởng thành qua hai cuộc học tập trái ngược nhau. Nửa đầu đời học cách nắm
lấy. Nửa sau đời học cách buông ra.
Người chỉ biết buông mà chưa từng dám nắm có thể đã không sống hết sức
mình. Nhưng người chỉ biết nắm mà không bao giờ biết buông, đến cuối đời sẽ khổ
vì mọi thứ đều lần lượt rời khỏi tay.
Minh triết có lẽ không nằm hoàn toàn ở bên nào. Mà ở chỗ: Biết việc gì
đáng nắm. Biết lúc nào phải nắm thật chặt. Và biết khi nào đã đến
lúc nên mở tay.
Thành ngồi yên rất lâu. Rồi
ông nói: «Có lẽ bây giờ tôi mới hiểu thế
nào là “đủ”.»
An: «Anh hiểu thế nào?»
Thành: «Đủ không phải là không còn muốn
làm gì nữa. Đủ là... không còn cần phải có thêm một cái gì mới cho phép mình
được hạnh phúc.»
An nhìn bạn và mỉm cười.
Ngoài kia, khu vườn đã chìm hẳn vào bóng tối. Một ngày nữa vừa biến mất
khỏi đời hai người. Ngày ấy sẽ không trở lại. Nhưng có lẽ chính vì nó không trở
lại nên nó mới đáng quý.
Cuối cùng, hai người nhận ra rằng giữa tinh thần «phải có danh gì với núi sông» và triết lý «biết đủ» không nhất thiết phải có một
kẻ sống và một người chết. Con người vẫn có thể nuôi chí lớn mà sống đơn giản. Vẫn
có thể làm hết sức mà không gửi hạnh phúc của mình vào một ngày xa xôi. Vẫn có
thể tạo dựng sự nghiệp nhưng không biến sự nghiệp thành yếu tố duy nhất để xác định giá trị cuộc đời mình. Vẫn có thể mong làm được một điều lớn lao mà không cần làm cho cái tôi lớn
theo điều ấy. Và vẫn có thể để lại một dấu vết trên cuộc đời, đồng thời đủ tự
do để biết rằng một ngày kia dấu vết ấy cũng sẽ phai.
Bởi sau cùng, câu hỏi lớn nhất có lẽ không phải: «Sau khi tôi chết, thế gian còn nhớ tôi được bao lâu?» Mà là: «Trong khi tôi còn sống, có phải nhờ có tôi mà cuộc đời
của một vài người khác trở nên tốt đẹp và hạnh phúc hơn không?»
Nếu câu hỏi thứ hai có được một câu trả lời tốt đẹp, thì câu hỏi thứ nhất
bỗng trở nên không còn quan trọng lắm.
Và lúc ấy, câu nói «phải có danh
gì với núi sông» có thể được hiểu theo một ý nghĩa khác: Không nhất thiết
phải làm cho núi sông nhớ tên ta. Chỉ cần khi được đặt giữa trời đất này, ta đã
không sống hoài, sống phí. Vì ta đã làm điều đáng làm, đã yêu người đáng yêu, đã gánh
phần trách nhiệm thuộc về mình, đã để thế giới sau khi có mình, dù chỉ trong một
góc rất nhỏ, trở nên tốt đẹp hơn trước một chút. Rồi đến một ngày, khi phải trả
lại tất cả, ta có thể mở bàn tay mà không tiếc nuối.
Bởi rốt cuộc, phẩm giá của một đời người có lẽ không được quyết định bởi hai
bàn tay ấy đã từng nắm được bao nhiêu. Mà bởi khi còn nắm được, ta đã
dùng những gì mình có để làm gì; và khi đến lúc không còn giữ được nữa, ta có đủ
thanh thản để mở bàn tay ra hay không.
Đến đó, lập danh không còn đối nghịch với biết đủ. Dấn thân không còn đối
nghịch với bình an. Thành công cũng
không còn đối nghịch với giản dị.
Người ta vẫn có thể đi rất xa. Chỉ là không còn phải chạy.
Vẫn có thể đứng rất cao. Chỉ là không cần nhìn xuống để biết mình cao.
Vẫn có thể làm nên một điều khiến người đời nhớ đến. Nhưng ngay cả khi người
đời quên... mình vẫn biết tại sao cuộc đời ấy đáng sống.
Nguyễn
Chính Kết

Nhận xét
Đăng nhận xét